.Een levensweg verbeeld:
49 kunstenaars maken religieuze kunst
rond het evangelie van Lukas
in de Mariakerk van Thomas

Met dit kleine verhaal uit de Kleine Prins werd de tentoonstelling Een levensweg verbeeld geopend. Op de avond van Aswoensdag, na het aansteken van het vuur. Bijna vijf honderd belangstellenden waren aanwezig in de Mariakerk. Bij het voorlezen van het verhaal, realiseerde ik mij dat ik nog nooit met Aswoensdag zoveel mensen in een kerk had gezien. En precies zoals in andere jaren mochten kinderen het vuur aansteken. Vanaf het begin van de Vastentijd tot en met Pinksteren is er voor deze indrukwekkende expositie veel belangstelling geweest. Bovendien heeft deze expositie veel betekenis gehad voor het pastoraat en de liturgie in onze parochie. En ook betekenis voor mijzelf als pastor die heeft mogen meewerken aan dit bijzondere gebeuren. Daar wil ik in dit artikel over vertellen.

De expositie Een levensweg verbeeld is een initiatief van een van de werkgroepen van Thomas Oosterhout. Een kleine werkgroep bestaande uit enkele kunstenaars uit Oosterhout en één van de pastores van Thomas. Aanvankelijk was Franck Ploum de stimulator vanuit ons pastores-team en vanaf januari heb ik vanuit de pastores deze taak overgenomen.

Het begon in augustus vorig jaar. De werkgroep deed een open uitnodiging naar kunstenaars in de regio Oosterhout: wie er zin had om een kunstwerk te maken om in de Mariakerk te exposeren? De uitnodiging was gericht aan kunstenaars in de professionele kunstwereld als aan amateurkringen. En de kunstwerken mochten zowel twee- als driedimensionaal zijn. Het thema was door ons bepaald: de kunstenaars moesten zich laten inspireren door het leven van Jezus van Nazareth. De respons was boven alle verwachting. Meteen bij het begin werd al uitgesproken dat niet verwacht werd dat de kunstenaars plaatjes en beeldjes zouden maken bij het levensverhaal van Jezus. Dat hebben zij uiteindelijk ook niet gedaan; zij hebben geen illustraties gemaakt bij het leven van Jezus. Nee, zij hebben zich door Jezus van Nazareth laten inspireren van binnen uit - net als de piloot uit het verhaal van de Kleine Prins.

Meer dan zestig kunstenaars waren bijeen op de avond om hun opdracht in ontvangst te nemen. Zij kregen allemaal een klein stukje tekst uit het evangelie van Lucas aangereikt. Zij mochten dus niet zelf een gedeelte van het levensverhaal van Jezus uitkiezen. Niet de kunstenaars kozen het bijbelverhaal uit, maar het verhaal koos de kunstenaar uit! Daarmee begon een uitdagend proces van inspiratie en uitwerking. Bewust is er vanuit Thomas Geloof en Cultuur voor deze manier van werken gekozen. Vanuit de visie dat een heilige tekst wordt geschonken, gegeven.
En omgekeerd: iedere kunstenaar heeft een bijbelverhaal ontvangen, gratuite. Het is niet de kunstenaar geweest die een verhaal mocht uitkiezen. Een vorm van genade, zou ik dat willen noemen. Want genade is immers toch wanneer je inspiratie ontvangt, toebedeeld krijgt en het niet zelf denkt te kunnen. Toen ik dit in het gesprek met kunstenaars zo benoemde, merkte ik veel herkenning. Inspiratie en genade hebben veel raakvlakken; dat is de reden dat geloof en spiritualiteit bondgenoten zijn van cultuur en kunst.

In de herfst- en wintermaanden zijn de kunstenaars aan het werk gegaan. Met veel inzet en overtuiging, zo hoorden we naderhand. En het belangrijkste: er hebben indringende ontmoetingen plaats gevonden tussen de gekregen bijbeltekst en de kunstenaars. Zij hebben de teksten met aandacht tot zich door laten dringen. Met hun geoefende ogen, vanuit hun artistieke kwaliteiten, met hun intuïtie voor het ontoonbare, hebben de kunstenaars de teksten van Lucas gelezen. In die confrontatie hebben zij dingen bemerkt, gezien en gevoeld die anders zouden ontsnappen. Zij hebben tot zich door laten dringen wat de figuur van Jezus betekent
en vanuit die persoonlijke ontmoeting hebben zij van binnen uit daar expressie aan gegeven.

Samen met enkele kunstenaars zouden wij een ‘artistiek verantwoorde' keuze maken uit de 51 kunstwerken die gemaakt waren. Alle werken werden verzameld en uitgestald. Voor mij als pastor die zeker geïnteresseerd is in kunst en regelmatig naar musea gaat was het een bijzondere ervaring om professionele kunstenaars elkaars werk te horen waarderen. Niet alleen kijk ik met mijn eigen ogen, maar het zijn ook pastorale ogen waarmee ik kijk. Ik merkte wat zo mijn eigen voorkeur heeft. Ik waardeer vooral het werk dat verwijst naar het ‘Geheim van het leven'. De kunstzinnig gevormden letten veel meer op de artistieke kwaliteiten van een werk.
Er waren natuurlijk ook mindere werken bij, al ging het om een klein aantal. Uiteindelijk hebben wij besloten om toch alle kunstwerken tentoon te stellen. We durfden die paar mindere werken niet af te wijzen - misschien toch een pastorale houding?!

Uiteindelijk hebben we de ‘chronologische' volgorde aangehouden bij het plaatsen van de werken in de Mariakerk (van de geboorte van Jezus tot en met het Pinksterverhaal, dus met een stukje uit Handelingen). Het was een indrukwekkend en vooral ontroerend geheel geworden: een zeer diverse collectie van schilderijen, beeldhouwwerken, fotografie, borduurwerk en installaties. Kortom: een kunstzinnig evangelie volgens de kunstenaars.

"De kleine prins wil geen schetsjes zien van een schaap, geen illustraties van een doorsnee schaap, van een schaap zoals er duizenden zijn. Nogmaals: de opzet van deze tentoonstelling is niet om het evangelie van Lucas te verfraaien: geen plaatjes, tekeningetjes bij de bijbel. Niet de verbeelding over Jezus die we toch al in ons hoofd hebben zitten. Kunst staat niet in dienst van het geloof, maar blijft een eigen, autonome expressie van wat er binnen in de kunstenaar leeft, in het hart van de kunstenaar. En de piloot tekent een kist met drie luchtgaatjes er in. Dat is zijn beleving en opvatting van het schaap. En de tekening doet de kijker verbazen, verwonderen, roept iets op.
De kunstwerken laten zien hoe het levensverhaal van Jezus hen in hun binnenste geraakt heeft en daardoor kunnen zij opnieuw met hun expressie ook uw ziel, het binnenste van de toeschouwer raken."
Zo vertelde ik bij de opening op Aswoensdag en ik verbond er nog een toepasselijke uitleg van een gelijkenis van Jezus aan vast: Jezus vraagt bij Lucas: "Waarom kijkt ge naar de splinter in het oog van uw broeder
en slaat ge geen acht op de balk in uw eigen oog? (Lucas 6,41).
Wij zijn altijd geneigd om deze tekst moralistisch op te vatten, in de trant van: doe je niet beter voor als je buurman. Je kunt deze tekst ook anders lezen: Jezus vraagt ons om de schellen van onze ogen af te leggen, om aandachtig te kijken en je blik niet te laten vervuilen. Jezus leert ons mensen om niet in het alledaagse, gewone te blijven steken. Dat is nu precies wat mij zo in het levensverhaal van Jezus raakt. Jezus nodigt ons uit om door het gewone en alledaagse heen te kijken en om te zien naar het geheim van het leven."

Wat maakte voor mij deze expositie zo bijzonder? Dat de de kunstenaars die deze expositie met hun werk hebben, wel of niet bedoeld bij de kijkers eenzelfde proces op gang hebben gebracht. Zij maakten met hun werk duidelijk dat wat je gewoonlijk ziet en hoort in het evangelie, niet alles is en dat er nog meer is. De 53 kunstenaars lieten het levensverhaal van Jezus zien zoals dat tot nu toe niet te zien was. Dat was precies de reden dat wij vanuit Thomas Geloof en Cultuur deze expositie hebben georganiseerd. Wij vinden dat geloof en cultuur, kerk en kunst bij elkaar horen. Zowel kunst als spiritualiteit zijn verdichting van het leven. Kunst probeert zichtbaar te maken wat onzichtbaar is en niet te zien is in het leven. Zo is het eigenlijk ook met geloof. Het geloof zou open minded moeten zijn: zichtbaar maken wat je niet kunt zien. Mensen op het spoor zetten van het (G)geheim van het leven.

Twee voorbeelden uit de expositie die dit verduidelijken.
De beeldhouwer Nico Wieme kreeg de tekst uit Lukas mee van de ontmoeting van Maria en Elizabeth. Zelf vertelde hij dat hij er nachten niet van geslapen had; zo intrigerend vond hij dit gebeuren. Hij maakte twee ranke gestileerde figuren die naar elkaar toereiken. De figuren zijn op rotssteen gegoten; het groen van mos was nog op de steen te zien. Bij een Mariaviering in de meimaand hebben we dit beeld in de liturgie gebruikt. Ik vertelde over de bijna vierkante massieve buiken die naar de hemel reikten. De figuren bewegen naar de hemel toe. Is dat niet in verwachting zijn?
De kunstenares Mieke de Rooij maakte een verrassend schilderij rond het lege graf. Maar zij schilderde het graf open en vol, vol licht dat je tegemoet komt. Geen licht dat naar boven schijnt en in de hemel verdwijnt maar het glorend licht strekt zich uit over de grond, naar de kijker toe. Eerst dacht ik: dit klopt niet. Maar het voelde goed. Het licht blijft op aarde; het licht zoekt ons op en komt ons tegemoet.
Beide kunstenaars - en ik zou nog veel meer andere voorbeelden kunnen geven - hebben hun eigen beleving aan het bijbelverhaal toegevoegd. Zij hebben van binnen uit vorm gegeven aan een nieuw verstaan.

De expositie werd druk bezocht. De Mariakerk is elke dag open. Dagelijks kwamen er bezoekers, de meesten uit Oosterhout en uit Breda en omgeving, zelfs uit heel Nederland en België. Er werden rondleidingen langs de kunstwerken gehouden. En blijkbaar werkte het: de verbeelding van de kunstwerken nodigde uit om weer nieuwe en andere lagen in het evangelie van Lukas te ontdekken. Het logboek van de tentoonstelling met de vele reacties van de bezoekers getuigt ervan. De kunstwerken brachten het evangelie van Lukas en de moderne beleving van mensen dichter bij elkaar.

En voor mij als pastor was het ook heilzaam. Ik kreeg er goede energie van om tussen mijn dagelijkse werk ook regelmatig in onze kerk in gesprek te gaan met bezoekers. Ik heb nog nooit in een paar maanden zoveel pastorale gesprekjes gevoerd met ‘vreemde mensen'. Daarmee kom ik bij de belangrijkste pastorale betekenis van deze expositie. Religieuze kunst in deze zin werkt zeker uitnodigend om met elkaar in gesprek te gaan. Rond de tentoonstelling werden talrijke religieuze ervaringen en vragen besproken.
Dat geldt zeker ook voor de kunstenaars zelf. Met hen hebben we een speciale avond georganiseerd voor een spirituele zoektocht langs de kunstwerken. Zij vertelden elkaar over wat zij persoonlijk ervaren hadden bij het creëren van de werken. De korte bijbelteksten hadden heel wat in beweging gezet en deze gesprekken waren sterk religieus geladen. Voor verschillende kunstenares was het een herontdekking van de christelijke traditie.

De tentoonstelling heeft bovendien voor onze parochie nog liturgische betekenis gekregen. In de vieringen van Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Pasen, en in enkele weekendvieringen, hebben we telkens een kunstwerk centraal gesteld. De kunstwerken boden een gemakkelijke ingang aan voor de thematiek van de vieringen. Daarbij speelt natuurlijk wel een grote rol hoe ik als voorganger door deze kunst geraakt ben. Wanneer ik zelf ontroerd ben, kan ik vanuit die ontroering heel waarachtig in een liturgische viering een kunstwerk inzetten. Het geeft nieuwe mogelijkheden voor de liturgie. Het verrijkt onze liturgie, zo hebben we ervaren.

Nog een catechetisch moment: de jongeren die dit jaar in onze parochies gevormd zijn hebben eveneens een speurtocht langs de kunstwerken gehouden. Zij kregen de opdracht mee om het werk dat hen het meeste aansprak uit te kiezen. En wel gemotiveerd natuurlijk. De vormelingen zijn bijna twee uur bezig geweest en hebben dit heel serieus gedaan. Voor jongeren die veel meer in een beeldcultuur leven zijn ‘plaatjes en verbeelding' veel makkelijker een eye-opener dan de teksten van het vormselproject. Een prachtige nieuwe werkvorm voor ons vormselproject!

Met een beetje spijt hebben we met Pinksteren afscheid genomen van deze tentoonstelling in de Mariakerk. De gebruikte formule past prima binnen het concept van Thomas Geloof en Cultuur. En we zullen deze formule in de toekomst zeker blijven gebruiken. Een dergelijk project kan eigenlijk overal uitgewerkt worden.

Adrie Lint,
pastor Thomas Oosterhout

Terug